Dün akşam Fatoş Pınar Türker’in Silivri’deki duruşmada söylediklerini okuyorum.
Aynı dakikalarda bütün WhatsApp gruplarımdan bu konuşmanın içeriği geliyor.
Çocukları ile tehdit etmişler.
Gözaltındayken soymuşlar.
Bir demir kafes içinde, elleri kelepçeli 8 saat başka bir şehre götürülüp getirilmiş.
Vicdanlı bir insanı ağlatacak cümleler…

DAHA ÖNCE DE DİNLEMİŞTİK
BÖYLE ŞEYLERİ

Böyle şeyleri daha önce de dinlemiştik.
27 Mayıs darbesinde, 12 Mart’ta, 12 Eylül’de, 28 Şubat’ta…
FETÖ dönemi Silivri’sinde Nedim Şener’in kızına yapılanlar mesela…
Hepsi birbirine benzer tanıklıklardı.
Çok canım sıkıldı, Netflix’e girdim.
Daha önce seyrettiğim bir belgeseli yeniden gösterime sokmuşlar.
Adı “Victor Jara: Stadyumda Katliam…”
Bugünü unutmak için dünü seyretmeye başladığım an 56 yıl geriye döndüm.

20 TEMMUZ 1970 GÜNÜ MUTLU
BİR CUMHURİYET ÇOCUĞUYDUM

20 Temmuz 1970 günü Paris’e ilk ayak bastığımda 23 yaşında, sol düşünceli, mutlu bir Türk genciydim.
Hayatımda ilk defa uçağa biniyordum ve ilk defa yurt dışına çıkıyordum.
İzmir’de Kahramanlar Mahallesi’nde matbaa işçisi bir babanın oğlu olarak doğmuştum.
Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet, beni İzmir’in devlet okullarında,
sonra Siyasal Bilgiler Fakültesi Basın ve Yayın Yüksek Okulu’nda bedava okutmuştu.
Şimdi aynı devlet bana burs vererek Fransa’da doktora yapmaya gönderiyordu.
Böyle bir Cumhuriyetin şanslı çocuğuydum.

İLK OYUMU KULLANMIŞ VE O İLK
OYUMU İŞÇİ PARTİSİNE VERMİŞTİM

Ülkemde bir yıl önce seçim yapılmış, ilk defa oy kullanmış ve oyumu Türkiye İşçi Partisi’ne vermiştim.
Ülkem, 1960 darbesinin yaralarını sarmaya başlamış, sol partilerin de seçime girebildiği bir demokrasiye kavuşuyordu.
Fransa 2 yıl önce 68 Mayıs’ını yaşamış, bir özgürlükler ülkesiydi.
“Doğru zamanda, doğru yerdeyim” diye düşündüğüm günlerdi.

4 EYLÜL 1970 HAYATIMDA
ÇOK MUTLU BİR GÜN

Paris’e ayak basmamdan 4 ay sonra bizleri mutlu eden tarihî bir gelişme daha olmuştu.
4 Eylül 1970 günü Şili’de yapılan seçimleri Sosyalist Salvador Allende kazanmıştı.
3 yıl önce Che Guevara öldürülmüştü.
Latin Amerika solu hâlâ yastaydı, bu kıtada silahlı devrim yoluyla iktidara gelme umutları darmadağın olmuştu.
Şimdi benim açımdan harika bir şey oluyordu. Bir sol lider seçimle, halkın oyları ile başkan seçiliyordu.

VENCEREMOS KELİMESİNİN
“KAZANDIK” OLDUĞU GECE

Latin Amerika’nın en coşkulu sloganı “Venceremos”, yani “Kazanacağız” sloganı, gelecek zaman kipinde bir umut olmaktan çıkıp “Kazandık” gibi bir gerçeğe dönüyordu o gece.
Santiago sokakları yıkılıyordu.
Paris’in hâlâ 68 ruhunu kaşıyan sokakları ise daha fazla yıkılıyordu.

VICTOR JARA’NIN ADINI
İLK DEFA O GECE İŞİTTİM

Victor Jara’nın adını ilk defa o gece sokakta işittim.
Zülfü Livaneli sürgüne gitmemişti ama Victor Jara sanki onun da habercisi gibi Şili’yi bir ucundan ötekine dolaşıyordu.
“Te Recuerdo Amanda” şarkısını da ilk defa o gece, sokaktaki insanların ağzından dinledim.
“Seni Hatırlıyorum Amanda” diyordu…

YAĞMURDA FABRİKA İŞÇİSİ
SEVGİLİSİNE KOŞAN KIZ

İnsana ilk bakışta bir aşk şarkısı izlenimi veriyordu.
Bir yıl önce yazmıştı bu şarkıyı.
Amanda adında bir kadın, yağmurlu bir sokakta koşarak fabrikada çalışan sevgilisi Manuel’i görmeye gidiyordu.
Aslında işçi sınıfının hayatını, sevgilerini anlatan olağanüstü bir şarkıydı…
Aynı günlerde Şili’nin iki öteki grubunun şarkılarını da öğrendik.
Quilapayún ve Inti-Illimani…

ŞİDDETE VE SİLAHLI MÜCADELEYE
İNANMAYAN BİR GENCİN MUTLULUĞU

Allende’nin seçimle iktidara gelmesi, silahlı hareketlerden, şiddetten hiçbir zaman haz etmeyen, kabul etmeyen genç solculuğuma o kadar iyi gelmişti ki…
Stalinist solcu arkadaşlarıma karşı haklı çıkmanın gururunu da taşıyordum.
Bütün bunlar da o barışçı ve halkın oyu ile iktidara gelen insanların müziği gibi geliyordu bana…
O yıl Crosby, Stills, Nash & Young’ın “Deja Vu” albümü çıkmıştı.
Müzikte 1960 BritPop dönemi bitiyor, Los Angeles’ın Laurel Canyon çocukları rock müziği içimizdeki değişim arzusunun bayrağı hâline getiriyordu.

ARDINDAN O UĞURSUZ
11 EYLÜL 1973 GÜNÜ GELDİ

Sonra birden her şey değişmeye başladı.
Ülkemde 12 Mart 1971 askerî muhtırası ile kapkara bir baskı dönemi başladı.
Ankara’da bıraktığım arkadaşlarımın hapse atıldığı haberleri geliyordu.
Ardından o uğursuz 11 Eylül 1973 günü geldi…
Şili’de askerler darbe yaptı.
Allende’nin başkanlık sarayı bombalandı.
O gece seçimle işbaşına gelmiş ilk sol kahramanımız Salvador Allende’nin elinde silah, Başkanlık Sarayı’nı savunurken öldüğü haberi geldi.
Kimine göre, hiçbir umut kalmadığını görünce darbecilere teslim olmak yerine intihar etmeyi seçmişti…

O GECE SABAHA KARŞI
BİR HABER DAHA GELDİ

O gece sabaha karşı bir haber daha geldi.
Victor Jara çalıştığı üniversiteden darbeci askerlerce alınmış ve şehrin stadyumuna götürülmüştü.
“Eyvah” dedim.
“İnşallah oradan sağ çıkar…”

16 EYLÜL 1973 GÜZEL BİR
SESİN SUSTURULDUĞU GÜN

17 Eylül 1973 günü Paris’te Saint Michel Meydanı’ndaki Türk Öğrenci Birliği lokalindeydim.
Transistörlü radyodan Victor Jara’nın bir gün önce stadyumda darbeci askerler tarafından hunharca öldürüldüğünü öğrendik.
O an ağlamaya başladım.
O gün, umutlarla dolu gençliğimin bittiği gündü…
Te Recuerdo Amanda’yı söyleyen o şahane çocuk artık yoktu.
Şili halkının, işçilerinin, köylülerinin, gençlerinin sesi henüz 41 yaşına girmişti…
Öğrenci Birliği’nden çıktım, hep gittiğimiz L’Escolier adlı kafeye gittim.
70 metre ötemde Sorbonne’un koskoca bir öğrenci hareketine adını veren binasının kapısı görünüyordu.
Hayat devam ediyordu…

ÖNCE TE RECUERDO AMANDA’YI
ÇALAN ELLERİNİ KIRDILAR

Sonraki günlerde Victor Jara’ya yapılan işkenceleri okuduk.
Stada toplananlar arasında onun da bulunduğunu fark etmişler.
Diz çöktürüp dipçiklerle vurmaya başlamışlar.
Komutan, ellerini ileri uzattırıp, “O komünist şarkıları bu ellerinle mi çalıyorsun?” diye bağırmış gülerek.
Sonra dipçiklerle ellerini ezmeye başlamışlar.
Artık ayağa kalkamaz hâle gelince, tribünlere çıkarıp orada bir sedyenin üzerinde otomatik silahla kurşuna dizmişler…

O GECEDEN SONRA
ÖĞRENDİĞİM ŞEYLER

Eline kontrolsüz bir güç geçiren darbecilerin, despotların, siyasilerin, askerlerin, bürokratların, savcı ve hâkimlerin insanlık onuruna neler yapabileceğini, o gün o stadyuma götürülenlerin ve onları götürenlerin anlattıklarından dinlemeye başladık.
O olaylarda görev alan ve o dönemde zorunlu askerlik görevini yerine getiren erler anlatıyordu.
Adaletin gücünün bitip yerini “Gücün Adaletine” bıraktığı anlarda zavallı insanların başlarına nelerin gelebileceğini anlatan ibretlik sahnelerdi her biri…

VİCTOR JARA’NIN
EŞİ JOAN ANLATIYOR

Victor Jara’nın eşi Joan, Londra’da doğmuş bir dansçı.
1960’ta tanışmışlar.
Kocası öldürüldükten sonra hayatının sonuna kadar bir insan hakları aktivisti olarak yaşadı.
Kocasının katillerini adaletin önüne getirmek için uğraştı.
Gözaltında, hapishanelerde kötü muamele ve işkence gören insanların hakları için savaştı.
Yazdığı kitapta kocasının öldürüldüğü günleri anlattı.

JARA’NIN MORGDA BİR KENARA
ATILMIŞ CESEDİNİ TEŞHİS

Jara’nın cesedi, Santiago’daki bir morgun yakınlarında, kurşunlarla delik deşik hâlde bulundu.
Eşi Joan Jara büyük risk alarak oraya gitti, cesedi teşhis etti.
Her tarafı kan içindeymiş.
Kolları ezilmiş, gitar çalan elleri paramparçaymış.
Kanla kaplı yüzünü görememiş…
O günlerde askerî yönetim korkusu nedeniyle cenazeye neredeyse kimse katılamadı.
Joan Jara ve birkaç yakın dostu, onu sessizce Cementerio General de Santiago’da toprağa verdi.
Ama darbe sonrasında Şili’de yapılan ilk sessiz muhalefet gösterileri işte o mütevazı mezarın başında başladı.
İnsanlar sessizce gelip şarkılar mırıldanıyor ve çiçek bırakıyordu.

MEZARI 36 YIL SONRA AÇILIP
ADLİ TIPA GÖTÜRÜLDÜ

Sonra köprülerin altından başka sular akmaya başladı.
Demokrasinin ve özgürlük döneminin sularıydı bunlar.
Ölümünden 36 yıl sonra Jara’nın mezarı açıldı.
Kalıntıları adli incelemeler için çıkarıldı ve ardından devlet törenine yakın bir katılımla yeniden defnedildi.
Binlerce kişi Santiago sokaklarında yürüdü; gençler, işçiler ve sanatçılar onun şarkılarını söyledi.

KORKULAR GİDİNCE O MEZARIN BAŞINDA
GÜRÜL GÜRÜL SÖYLENEN ŞARKILAR

Artık o korkular gitmişti.
Bu defa şarkılar yüksek sesle ve avaz avaz söyleniyordu.
Korkma sırası, o insanlara işkence yapanların, kötü muamele edenlerin, öldürenlerindi.
Yine de şanslıydılar.
Gücün yargısı gitmiş, gerçek adaletin gücü gelmişti.
Yani adil bir yargılanmayı onlar bile hak edeceklerdi.

MEZARA EN ÇOK BIRAKILAN
HATIRA EŞYASI GİTAR PENALARI

Joan Jara 12 Kasım 2023’te Santiago’da öldü.
96 yaşındaydı.
Bir ömür eşinin katillerinin peşinde geçmişti.
Kocası Victor Jara’nın yanına gömüldü.
Bugün mezarlarını ziyaret edenler çiçeklerin yanı sıra gitar penaları, küçük notlar ve şarkı sözleri bırakıyorlar.
En çok bırakılan notlardan biri, onun son şiirlerinden gelen şu cümle oluyor:
“Canto que ha sido valiente, siempre será canción nueva.”
“Cesur bir şarkı, her zaman yeni bir şarkı olarak kalacaktır.”

ÖLDÜRÜLDÜĞÜ STAD
BUGÜN ONUN ADINI TAŞIYOR

Şili halkı onun için bir şey daha yaptı.
Darbeden sonra Santiago’da katledildiği eski “Estadio Chile” stadının adı da “Estadio Víctor Jara” olarak değiştirildi.
Dikkat ettiyseniz şu ana kadar 1973’te darbeyi yapan kişinin adından hiç söz etmedim.
Normaldir, çünkü tarih şeref sayfasına onun değil, Victor Jara’nın adını yazdı.

ŞİLİ HALKI ZALİM DİKTATÖRÜN
GÖREV SÜRESİNİ UZATMADI

Darbeci generalin adı Augusto Pinochet’ydi…
11 Eylül 1973 darbesiyle iktidara geldi ve 1990’a kadar Şili’yi yönetti.
Ancak hayatının son yılları, darbenin o şaşaalı günlerinden çok farklıydı.
1988’de görev süresini uzatıp, ölünceye kadar iktidarda kalabilmek için referanduma gitti.
Ama Şili halkı oylarıyla bunu reddetti.
1990’da demokratik seçimler yapıldı ve o da koltuğunu bıraktı.

ESKİ DİKTATÖRLERİN
TUTUKLANMA DÖNEMİ AÇILIYOR

Ondan sonrası onun için hiç kolay olmadı.
Tam anlamıyla hüküm giyip hapse girmedi, ancak çok sayıda dava ile karşı karşıya kaldı.
1998’de tedavi için gittiği Londra’da, İspanyol yargıcın talebi üzerine tutuklandı.
Bu olay, eski devlet başkanlarının insan hakları suçları nedeniyle başka ülkelerde de yargılanabileceği fikrinin dönüm noktalarından biri olarak tarihe geçti.
Daha sonra Şili’ye döndü…
Ancak; insan hakları ihlalleri, faili meçhuller, kayıp insanlar, işkence, yolsuzluk ve gizli banka hesapları nedeniyle çok sayıda soruşturma ve dava açıldı.
Uzun süre iktidarda kalmak sonsuz bir garanti değildi…

KİMSENİN ZİYARET
EDECEĞİ BİR MEZARI YOK

10 Aralık 2006’da, 91 yaşında Santiago’da kalp ve solunum sorunları nedeniyle öldü.
Devlet töreni yapılmadı.
Bunun yerine askerî tören düzenlendi.
Vasiyeti doğrultusunda yakıldı ve külleri Santo Domingo yakınlarında Los Boldos çiftliğinde, özel aile mülkünde muhafaza edilmektedir.
Yani kimsenin ziyaret ettiği bir mezarı yok…
Bugün Victor Jara’nın Santiago’daki mütevazı mezarı çiçeklerle dolu.
Ondan 125 kilometre uzaklıktaki çiftlikte, bir vazo içindeki külleri ise kimse hatırlamak bile istemiyor.
Gücün adaleti ile vicdanın adaleti arasındaki fark işte bu.

İSPANYA’NIN DİKTATÖRÜ İSE
BİR MAHALLE MEZARLIĞINDA

Yine de bu, İspanya’yı 30 yıl zalimce yöneten diktatör Franco’nunkinden daha şanslı bir sondu diyebilirsiniz.
Francisco Franco 1975’te öldüğünde Madrid yakınlarındaki Valle de los Caídos denilen anıtsal bir mezara gömülmüştü.
Ancak İspanyol halkı gaddar diktatöre anıtsal bir mekân verilmesini içine sindiremedi.
2019 yılında kalıntıları buradan çıkarıldı ve Madrid’deki küçük bir belediye mahalle mezarlığı olan Mingorrubio’ya gömüldü.
O da eşinin yanında yatıyor…
Diktatörler yaşarken kendilerine anıtsal bir istikbal hayal edebilirler.
Ama tarih zalimlerin kaderini hiç de onların vasiyetlerine uygun yazmıyor.

BİR VICTOR JARA NİNNİSİ
İLE UYKUYA DALMAK

Dün akşam yine Victor Jara’yı dinledim.
“Te Recuerdo Amanda”nın ne kadar hüzünlü ama umut vadeden bir şarkı olduğunu bir kere daha hissettim.
Aradan 56 yıl geçmiş…
Diktatörler gelmiş, gitmiş…
İlahi kanun hepimiz için geçerli…
Zalimin de bir eceli var…
Sonra Jara’nın harika ninnisi “Duermo, Duermo Negrito”yu dinledim.
Uyumuşum…
Demek ki, 79 yaşında huzursuz ve umutsuz insanların bile başucunda ninni söyleyecek birine ihtiyacı varmış.